Dogru kaynak Dogru kaynak Video Dogru kaynak Dogru kaynak

YANARDA VOLKAN SUPERVOLKANLAR POMPE

dogrukaynak dev-Ders » Corafya » YANARDA VOLKAN SUPERVOLKANLAR POMPE
Hit : 2172
Tarih : 09 Kasım 2012 18:19
Yükleyen : Paylasimci
Oy Ver (1/2311) :
Yanarda Nedir

Bir yanarda (ya da volkan ), magmann (Dnyann i tabakalarnda bulunan,

yksek basn ve yksek scaklkta ergimi ya da erimi kayalar), yeryuvarlann

yzeyinden dar pskrerek kt corafi yer ekilleridir. Gne sisteminde

bulunan kayalk gezegen ve aylarda (bazlar ok aktif olan) birok yanarda

olmasna ramen, bu olgu, en azndan dnyada, genellikle tektonik plaka

snrlarnda grlr. Ne varki, scak nokta yanardalarnda nemli istisnalar vardr





Yanardalar Nasl Oluur

Yeryuvarlann i kesimlerinin ou gibi, magmann hareketleri ve dinamikleri de fazla iyi anlalamamtr. Ancak, bir pskrmenin, yanardan altnda bulunan kat bir tabakaya (dnyann kabuuna) doru magmann hareket ederek bir "magma odac"n igal etmesinin ardndan geldii bilinmektedir. Sonunda, odacktaki magma yukar doru itilir ve gezegenin yzeyine lav olarak yaylr ya da ykselen magma civardaki yer ekillerinde bulunan suyu str ve patlamal buhar klarna neden olur. Bu klar ya da magmadan kaan gazlar, kaya, kl, volkanik cam ve/veya volkanik kln kuvvetli bir ekilde frlatlmasna yol aar. Pskrmeler daima kuvvetli olsa da, aknt veya byk patlamalar eklinde olabilirler .






1961 de ortaya atlan plaka (levha) tektonii teorisinin bilimsel almalara nemli katks olmutur. Yerkabuunun tek para halinde olmadn, kat olmayan manto zerinde yzen ve plaka ad verilen paralardan olutuunu ngren plaka tektonii teorisi, volkanik etkinliin yzde 99 luk blmnn bu plakalarn birbirleriyle olan snrlarnda gerekletiini kabul etmektedir. Volkanik etkinlie sahip blgelerin yerkabuundaki dalmna bakldnda, bu plaka snrlar boyunca dizildikleri kolayca grlebilir.

Genellikle yanardalar, zirvesinden byk duman bulutlar ve ate kartan dalar olarak hayal edilirler. Ne var ki, yanardalar ender olarak duman ve ate pskrtrler. Duman olarak dnlen, su buhar ve oklukla kkrt buharlaryla karm ok byk miktarlarda ince tozdur. Ate gibi grnen ise pskren maddelerin parlamasdr. Parlamann nedeni, yksek scaklktr ve bu parlama toz ve buhar bulutlarndan yansr ve bu yansma da atee benzer.





Karadaki yanardalar genellikle, klarn yllar iinde srekli birikmesiyle koni ya da kl konisi eklini alrlar. Suyun altnda ise, yanardalar genellikle fazlasyla dik stunlar oluturur ve yllar iinde okyanus yzeyine karak yeni adacklar haline gelirler.

Yanardalarn Davranlar

Yanardalarn pskrmeleri ve volkanik etkinlikler farkllk gsterir:

1-Nuees ardentes-Kzgn bulutlar

("kor halindeki kzgn "), 600 C scaklktaki kl, toz ve gaz karmndan oluan bulutlardr. Bunlar, 10 km uzaklndaki mesafelere 100 km/saat'lik hzlarla akabilirler.

2-Volkan klleri

En fazla yaylan malzeme olup, tarm alanlarn kaplayabilir veya rtebilir, mahsulleri tahrip edebilir, ebekeleri ve makineleri tkayabilir, mekanik aksamlarda ileri derecede ypranmaya yol aabilir, hayvanlarn boulmasna yksek olmayan ve dz atlarda ar yklere neden olabilir.

3-Lav akntlar

Volkanizmann en tipik gstergeleridir. Bazalt bileimindeki lavlar 1m/gn'den 3 m/saniye'ye kadar deien hzlarla akabilirler, ancak bunlarn insan yaamn tehdit etme derecesi dktr. Lav akntlar kaynaa yakn kesimlerde en yksek hza sahiptir ve kaynaktan olan uzaklk arttka, zeminle ve atmosferle olan temaslar nedeniyle hzlar azalr. Souma akntnn katlamasna neden olabilir ve aknt katlaan malzemenin oluturduu kanaln iinde akmaya devam edebilir.
Daha geni ve ynlenmi ekilde olan ve havada asl konumdaki kaya tozlar ile gazlardan oluan akntlar kl aknts veya piroklastik aknt olarak adlandrlrlar. Bunlar, 200 -1000km/saat bir hzla akabilirler. Volkanik patlamalardan kaynaklanan hava kirlenmesi ve bununla ilgili riskler kl yaylmyla snrl klnamaz (rnein, volkan kllerinin M.S. 79'da Pompei'deki kumsalda yaayanlarn lmne neden olduu dnlmektedir).
Byk patlamalar ayrca, 8-16 km ykseklikteki troposfer ile stratosfer arasndaki snra ulaan volkanic tozlar nedeniyle atmosferik deiimlere de neden olurlar.

4-Laharlar (dknt akntlar)

Volkanik amur, Japonca'da kullanlan bir szck olan lahar ile de ifade edilmekte olup, bunlar dorudan patlamadan kaynaklanmsa birincil, eer baka nedenlerden dolay ise ikincil lahar ad verilir. Laharlar volkanik patlama ncesinde, srasnda veya sonrasnda meydana gelebilirler ve scak veya souk malzemeden oluabilirler. Tsunamilere de neden olabilirler.

5-Karbondioksit k

Tm bu yanarda etkinlikleri insanlara zarar verebilir.

Yanarda etkinlikleri genellikle depremler, scak su kaynaklar, amur kazanlar ve gayzerler gibi yer etkinlikleriyle beraber grlrler. Pskrmelerden nce genellikle dk iddette depremler grlr.

Bir Volkann Etkin Olup Olmadn Anlamak

artc olsa da, volkanbilimciler, etkin (aktif) yanardalarn snflandrlmasnda fikir birliine varmamlardr. Bir yanardan yaam sresi, birka aydan birka milyon yla kadar deiebilir. Bu tr bir snflandrma yapmak, insanlarn, hatt bazen uygarlklarn bile varlk sreleri gz nne alndnda anlamsz grnebilir. rnein, Dnya'daki yanardalarn birou, geen birka binylda birok kez pskrmlerdir, ama gnmzde herhangi bir etkinlik gstermemektedirler. Bu tr yanardalarn uzun mrleri gz nne alndnda ok etkin olduklar sylenebilir. Ancak, bizim mrlerimiz dnlrse, etkin deildirler. Bu tanm daha da karmaklatran ise, harekete geen ama pskrmeyen yanardalardr. Bu yanardalar etkin midir

Bilim adamlar genellikle, pskren ya da yeni gaz klar veya beklenmedik deprem etkinlii gibi hareketlilikler gsteren yanardalar etkin olarak kabul ederler. Birok bilim adam, yazl tarihte pskrd bilinen yanardalarn da etkin olduunu kabul ederler. Yazl tarihin blgeden blgeye farkllklar gsterdiini, rnein Akdeniz'de 3.000 yl geriye, ABD'nin Pasifik kysnda 300 yl, Havai'de ise 200 yl geriye kadar gittiini gz nnde bulundurmak gerekir.

Uyuyan yanardalar, u an (yukardaki tanma gre) etkin olmayan, ama her an hareketlenmesi ya da patlamas muhtemel yanardalardr.

Snm yanardalar ise, bilim adamlarnn bir daha pskrmelerini olas grmedikleri yanardalardr. Bir yanardan gerekten snm olup olmadnn belirlenmesi zordur. rnein, anaklarn milyonlarca yllk mrleri olduu bilindiinden, 10 binlerce yl pskrmemi bir anan snm deil uyuyan olarak tanmlanmas gerekir. Yellowstone Ulusal parknda bulunan Yellowstone ana, en az 2 milyon yandadr ve 70 bin yldan beri hi pskrmemitir, fakat bilim adamlar tarafndan snm olarak tanmlanmaz. Dorusu, anak sk sk depremler yaratt, etkin bir jeotermal sistemi bulunduu ve yzeyi hzl deitii iin, birok bilim adam tarafndan ok etkin bir yanarda olarak kabul edilir .

Birok yanarda snflandrmas vardr.Bunlardan en ok kullanlan aadaki gibidir:

ekillerine Gre

Kalkan yanardalar-ekli kalkana benzeyen dalar oluturacak ekilde zamanla biriken yksek miktarda lav kartan yanardalar oklukla Havai ve zlanda'da grlrler. Lav aklar genellikle ok kzgn ve ok akkan olup uzun akntlara neden olurlar. Dnyadaki en byk lav kalkan, 120 km apndaki ve deniz tabanndan zirvesine 9.000 m yksekliindeki Maunaloa'dr. Mars'taki Olympus Mons, bir kalkan yanardadr ve gne sisteminde imdiye kadar kefedilmi olan en yksek dadr.

Lav kalkannn daha kk olanlarna "lav kubbesi" (tholoid), "lav konisi" ve "lav kmbeti" ad verilir.

Volkanik koniler, yanardan aznda biriken ufak kaya paracklar frlatan pskrmelerden dolay oluur. Bu pskrmeler, 30-300 m yksekliinde, koni eklinde tepeler oluturur ve nispeten ksa mrl olurlar.

Japonya'daki Mount Fuji, talya'daki Vezv, Antartika'daki Erebus ya da kuzeybat Amerika'daki Rainier gibi Stratovolkanlar ya da kompozit yanardalar, hem lav akntlarndan hem de pskrtlerden olumu yksek, koni eklinde dalardr.

Sper Yanardalar, geni anaklar olan, ktasal ykm ve kresel iklim deiiklikleri yaratma potansiyelleri bulunan yanarda snfna verilen addr. Bu snftaki yanardalara aday olarak Yellowstone Ulusal park ve Toba Gl gsterilebilir, ancak kesin bir tanmlama yapmak, asgari bir tanmlayc art bulunmad iin ok zordur.

Yanardalar genellikle ya tektonik plaka snrlarnda ya da scak noktalarda yer alrlar. Yanardalar uyuyan (etkin olmayan) ya da faal (aktif -neredeyse srekli k ve kesikli pskrmeler) olabilirler, nceden tahmin edilemeden hal deitirebilirler.

Karadaki yanardalar genellikle, klarn yllar iinde srekli birikmesiyle koni ya da kl konisi eklini alrlar. Suyun altnda ise, yanardalar genellikle fazlasyla dik stunlar oluturur ve yllar iinde okyanus yzeyine karak yeni adacklar haline gelirler.


Yorumlar

Adınız :

E-Mail Adresiniz :

Yorumunuz :

Yorum yapılmamış.