Dogru kaynak Dogru kaynak Video Dogru kaynak Dogru kaynak

Hakaniye lehesi ile yazlm eserler

dogrukaynak » » Hakaniye lehesi ile yazlm eserler
Hit : 8786
Tarih : 6 Aralık 2010 0:22
Yükleyen : Dogrukaynak
Oy Ver (1/2564) :
rnek eserler
Kutadgu Bilig

Atabet'l-Hakyk

Mifth'l-Adl

Nehc'l-Ferdis

Mun'l-Mrd

Kssa-i Yusuf

Revnaku'l-slm

Codex Cumanicus

Seyf-i Sery VS. Konu erii:

Gerekte Kutadgu Bilig'le balayan bir devirdir.

Bu veyle yazlan eserlerin banda 12. asr mahsullerinden saylan Edib Ahmed Yknek'nin yazd Atabet'l-Hakyk gelmektedir.. Dilin gelimesi ele alnnca, az da olsa Kutadgu Bilig'den ayrld grlen bu eser, daha ok bir nasihatnmedir. Edib Ahmed Yknek ise devrinde itibarl bir irdir. Eserinde, Kutadgu Bilig'e nazaran daha fazla Arapa ve Farsa kelimelere yer vermitir.

Mifth'l-Adl adl fkh kitabysa bu dnemde ayr bir nem tamaktadr. 14. yzyla kadar bu sahada grlen eserlerden Ouz Kaan Destan ve 14. yzyln banda Rabguz'nin yazd Ksas'l-Enbiy'nn nemini belirtmek gerekir.

Mterek Orta Asya vesi sadece douda varln srdrmemitir. Bu venin bat az bilhassa Bat Trkistan'da yeni ve canl bir edebiyatn domasna sebep olmutur. Harezm ve Sirderya (Seyhun) Irmann gneyindeki yerler; Yedisu, Merv, Buhara gibi ehirler blgenin kltr merkezi hline gelmitir. Burada Trkln Kagar, Kpak ve Ouz veleri kark olarak yaadndan, yazlan eserlere de bu durum aksetmitir. Blgenin en nde gelen eseri Aliolu Mahmud'un yazd Nehc'l-Ferdis'tir. Eser daha ok hadisler ve aklamalaryla siyer-i Neb cinsindendir. Fakat slmiyet'e it geni bilgileri ihtiva etmesi, her eit halk tabakas iin yazldn gstermektedir. Harezm vesi daln en iyi ekilde aksettiren eserin edeb yn ayr bir deer tamaktadr.

eyh erif Hoca tarafndan yazlan Mun'l-Mrd de, ve itibariyle Nehc'l-Ferdis'e yakndr. Trkmenler arasnda stn tutulan eser, 14. yzyla ittir. Hazerm'nin Muhabbetnme'si de ayn asrn eserleri arasna girmektedir. Zemaher'nin Mukaddimet'l-Edeb'i ise bu yzylda Dvn Lgti't-Trk' hatrlatr mhiyettedir.

Dil bakmndan yine ayn veye dahil olan, fakat nerede yazld belli olmayan eserler de mevcuttur. Bunlarn banda 12. yzylda Ali'nin yazd Kssa-i Yusuf gelmektedir. Eser, Kpak Trkesi unsurlarn da tamaktadr. Kutb'un Hsrev irin'i Kpak Trkesi unsurlarn ihtiva etmesi bakmndan Kssa-i Ysuf'a yakndr. Byle olmakla birlikte Altnordu sahasnda yazlan bu eser Ouz-Kpak Trkesi rndr. Hsrev irin, 1341 ylnda Harezm blgesinde Kutub mahlsn kullanan bir Trk iri tarafndan Trke'ye evrilmitir. Eser, ayrca Nizm'nin ayn isimdeki eserinin Trk Edebiyatndaki ilk tercmesidir. Yer yer Kurn- Kerm'den alnan srelerin bulunduu eser, ran Edebiyatnn tesiri altndadr.

Blgenin dier bir eseri, Revnaku'l-slm'dr. Eserde o devir Trklk hayatna bir hayli yer verilmitir. Yalnz eyh eref'in yazd bu eser, daha ziyade Trkmen az ile yazlm ve pek fazla rabet grmtr.

14. asrda Kpak ili dil yadigrlar da, edeb ynden zikre deer eserlerdir. Bunlarn banda Krm veya Kefe'de yazld tahmin edilen Codex Cumanicus gelir. Eser, Ltin harfleriyle yazlmtr. ki ksmdan meydana gelen eserin talyan blmn lgat, Alman blmn ise eitli din metinler meydana getirmektedir. Eserin Kpak Trkesi'ni renmi misyoner rahipler tarafndan yazld tahmin edilmektedir.

Kuzeyde yazlan bu eserin yannda Kpak Trkesi'yle gneyde, Msr'da bilhassa gramer ve lgatilii ilgilendiren bir hayli eser vcuda getirilmitir. Fakat edeb ynden bunlardan ayrlan yegne eser, 1391 ylnda tamamlanan Seyf-i Sery'nin Glistan Tercmesi'dir.

Mterek Orta Asya Trkesi'nin btn edeb faaliyetleri, Kuzey-Dou Trkesi dil yadigrlar iinde yer ald iin, geni mansyla aatay Trk Edebiyatnn birinci ve ikinci devresini meydana getirirler. Dar mansyla aatay Edebiyat, Timur ve Timurlular devrinde meydana getirilen edeb mahsuller iin kullanlmtr. Timur ve ehzadelerinin saraynda, Trke konuulurdu. Bu devre ait ilk eser, Ulu Tav'daki (Ulu Da) 1391 tarihli Timur Hann Uygur harfleriyle yazdrd 11 satrlk bir kitbedir.

Timurlular devrinin ilk iri, Mr Haydar Harezm'dir. Timur Hann torunlarndan skender Mirza'nn (1409-1414) iri olan Mr Haydar Harezm, Mahzen'l-Esrr mesnevsini onun adna yazmtr. Eserin mevzuunu Nizam'den almtr. Tek nshas Biritish Museum'da bulunan eser, 1858'de Kazan'da baslmtr.

Bu devrin gl irlerinden olan Yusuf Emir, Baysungur Mirza'nn (lm. 1435) himayesinde bulunmutur. Bu irin Dvn'ndan baka Dehnme'si ve agr ve Bang mnazaras vardr. Eserdeki nesirlere baklrsa Yusuf Emir'nin kuvvetli bir nsir olduunu sylemek mmkndr. Herat'n sanat ve edebiyat muhitinde yaayan bu irin Dvn', stanbul niversitesi Ktphanesinde bulunmaktadr. agr ve Bang eseriyle mnazara trnn kuvvetli iri olduunu ispat etmitir.

15. asrn ilk yarsnda aatay Edebiyatnda, Aty grlr. Ahmed Yesev'nin kardei smil Ata'nn evldndan olduunu, Ali r Nev haber vermektedir. Bu soydan olmasndan dolay, Aty mahlsn kullanm ve Yesev tarkat eyhlerinden, Mansur Ata, Zengi Ata, Sleyman Hakm Ata gibi mutasavvflara kar byk alka duymutur.

Yine bu asrn irlerinden olan, Ulu Bey devrinde kemalini bulan Sekkak, aatay Edebiyatnda mhim bir yer tutmaktadr. Timur Hann lmn mteakip hkmdar olan Halil Sultan (1405-1410) adna bir kaside sunan Sekkk'nin 1467 ylna varmadan ld tahmin edilmektedir.

ir Lutf'ye gelince 1366 ylnda domutur. Bu devrin byk irlerindendir. hreti ve Trke iirleri Irak'a kadar yaylmtr. skender Mirza adna Gl Nevrz mesnevsini yazmtr. 1465 ylnda 99 yanda Herat'ta veft etmitir. Bir bakma Ali r Nev'ye stadlk etmitir. Dvn' vardr.

Timur Hann torunu Mranah'n olu olan Seyyid Ahmed Mirza da bu asrn irlerindendir. Dvn'nn olduu sylenirse de ele gememitir. Salam tabiatl ve temiz zihinli bir kimse olan Seyyid Ahmed Mirza'nn gazelleri ve kaside eklinde iirleri olduka mehurdur. Perian hlinden bahseden ve ahruh'u metheden Taauk-nmesi'nin nshas, British Museum'da bulunmaktadr.

Bu yzyln bir dier iri, Ged'dir. Eb'l-Ksm Bbr'n saray irlerindendir. Eb'l-Ksm Bbr, kendisi de irdir. Yakn'ye gelince Ok ve Yay mnazaras ile dikkati eker. Yine mnazara tr zerine eser yazan irlerden birisi, hayat hakknda bilgi bulunmayan Ahmed'dir. Ayrca bu devrin mesnev yazarlarndan olan Durbig, Ysuf ile Zelha adl eserini yazmtr.

15. yzylda Klasik aatay Edebiyat devrinin kkletii grlmektedir. Bu devir aatay Edebiyatnn en yksek devreye ulat bir devirdir. Mill ruh ve uurun ortaya kmas, Trke'ye ehemmiyetin verilmesi bu devre rastlar. Ali r Nev, Muhakemet'l-Lgteyn'i bu adan ele alarak yazar. Sultan Hseyin Baykara da bu devrin iriydi. O da Trk dilini mdfaa etmi hatta bir de ferman karmtr. Hseyn mahls ile iirler yazan Hseyin Baykara'nn Dvn' vardr.

Ali r Nev'nin eserleri bir hayli fazladr. Bunlarn banda drt dvnn iine alan Hazin'l-Men adl eseri gelmektedir. Ali r Nev, yazd dvnlara gre hayat drde ayrm ve her biri iin bir isim vermitir. Dvnlar; Garib's-Sgar, Nevdir'-ebb, Bedyi'l-Vasat, Fevid'l-Kiber adn tamaktadr. Dvnlarndan baka Meclis'n-Nefis, Nesayim'l-Mahabbe, Muhakemet'l-Lgteyn ve Hamse'si vardr. Hamse'si; Hayret'l-Ebrr, Ferhd u rn, Leyl v Mecnun, Seba-i Seyyre, Sedd-i skender ve Lisn't-Tayr adl mesnevlerinden meydana gelmektedir. Mzn'l-Evzn ise edeb bilgileri ihtiva eden dier bir eseridir. O, Meclis'n Nefis adl tezkeresiyle Trk Edebiyatnda tezkere yazan ilk irdir.

16. yzylda aatay Edebiyatnn mmessili, Zahirddn Muhammed Bbr ah'tr (1483-1530). O aatay Trkesi'nin Nev'den sonra gelen en mhim sims ve edbidir. Eserlerinde kuvvetli bir Nev tesiri grlr. Dvn'nn yannda Aruz Rislesi, Mbeyyen adn tayan ve Hanef fkhna it olan bir mesnevsi vardr. Hce Ubeydullah Ahrr'n eserinden Trke manzum tercmeleri ihtiv eden Risle-i Vlidiyye'si varsa da, asl onu hretli klan devrinin en mhim seyahat ve htrat kitab olan ve kendi ismini tayan Bbrnme'sidir. Bbr ah bu eserinde 1494 ylndan balayarak 1529'a kadar geen vakalar yl yl anlatmtr. Onun iin bu esere Vekyi-i Bbr de denmektedir. Eser, byk Trk bilgini Reit Rahmeti Arat tarafndan neredilmitir.

17. yzylda aatay Trk Edebiyat, artk ykseli devrini tamamlamtr. Ancak bu asrn zikre deer ahsiyeti Yadigar Hann torunlarndan olan Eb'l-Gaz Bahadr Han'dr. Bir zbek han olan Bahadr Han (1603-1666) 1642 ylnda Hive Hanl'n elde ederek, 21 yl saltanat srmtr. Eserlerini mill bir uurla yazm ve Trk lfzna eserlerinin adnda yer vermitir. Belli bal eserleri ecere-i Terkime ve ecere-i Trk adn tar. ecere-i Terkime'de, Ouznmeler karlatrlm ve Trklerle ilgili Trkmen boylar arasndaki menkbelere yer verilmitir. ecere-i Trk'te ise, Bahadr Han, 15. yzyln ikinci yarsndan balayarak kendi asrna kadar gelen ve Harezm'de iktidar elinde tutan han ilelerinin eceresini yazmtr. Fakat mr vefa etmemi ve son 16 yapraklk ksmn, olu Ene Han yazmtr.

Asrn aatay Trk Edebiyatnda yer alan dier bir simas ir Allahyr'dr. Daha ok tekke mensuplar arasnda iltifat gren Allahyr (lm. 1713) bir Nakibenddir. Trke'den baka Farsa ile de yazmtr. zbek Trkesi ile yazd Sebt'l-cizn adl manzumesi, en mehurlarndandr.

18. yzylda zbek Trk Edebiyat, eski asrlara nispetle snmeye yz tutmutur. Olanlar halkn hafzasnda kalm ve meydana kan ifh edebiyat, nisyana karmtr. Bununla birlikte Halk Edebiyat dalnda Ferhdnme, Cmcme Sultan Destan ve Tahir ile Zhre gibi eserler, ortada bulunan eserlerdir. Ayrca destan bir eser olan Satuk Bura Han Tezkiresi'ni de burada zikretmek yerinde olur.

 »osmanl devletinin balkanlara hakim olmaya balamasndan sonra burada meydana getirdii eserler,

Yorumlar

Adınız :

E-Mail Adresiniz :

Yorumunuz :

bu ne ya bu kadar ksa bilgimi olur zorrrrrrrrrrrrrrrrrtttttttttttttttttttt

Yazan: murat | Tarih: 2010-12-15 16:18:24


ok gzel bir ey yazmsnz tebrikler

Yazan: gamze | Tarih: 2010-12-08 13:08:46


daha doru ve ksa bilgiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii

Yazan: gsel | Tarih: 2010-12-05 14:41:14