Dogru kaynak Dogru kaynak Video Dogru kaynak Dogru kaynak

GEL-GT (MED-CEZR) DALGALAR ve AKINTILAR

dogrukaynak dev-Ders » Corafya » GEL-GT (MED-CEZR) DALGALAR ve AKINTILAR
Hit : 2125
Tarih : 09 Kasım 2012 18:19
Yükleyen : Paylasimci
Oy Ver (1/2182) :
1. Gel - Git (Med - Cezir)zellikle, Ayn ve Gnein ekim gc tesiriyle okyanuslarda grlen alalma - ykselme hareketleridir. Ay, Dnyaya Gneten daha yakn olduu iin, gel - git oluumundaki etkisi daha fazladr. Ay ve Gne ayn dorultuda olduklar zaman ekim gleri birbirine eklenir ve kabarma

daha fazla olur. Buna Byk Gel-git denir




Ay ve Gne birbirlerine dik dorultuda olduklar zamanlarda ekim gler

i birbirini zayflatr.ve kabarma daha az olur Buna da Kk Gel-Git denir.





Sularn kabarma ve ekilme dzeyleri arasndaki dikey ykselti farkna gel - git genlii denir. denizlerde genlik az iken (30 - 80 cm), ky denizlerde fazladr. (8 - 20 m)

Gel - gitin etkisi sonucunda;

Akarsu azlarnda delta oluumu engellenir.
Akarsu vadilerinin azlarnn tkanmas nlenir.
Ky kirlenmesi nlenir.
Haliler oluur. Deniz ykseldii zaman akarsularn az ksmlarna sokulur ve hali ekli meydana gelir. Bu eit kylara estuar (hali tipi) kylar denir.
Watt kylar oluur. Deniz, belli aralklarla alalp ykselince ky izgisi deiir. Deniz alalnca ortaya kan, deniz ykselince ortadan kalkan bu kylara watt kylar denir.
Trkiyenin evresindeki denizler i deniz olduu iin gel - git genlii azdr. Bu nedenle, lkemiz kylarnda gel - gitin etkisi hissedilmez.



2. Dalgalar

Dalga, deniz yzeyindeki salnm hareketleridir.



Dalgalar oluturan nedenler;

Dnyann dnmesi,
Rzgrlar,
Depremler,
Denizalt heyelan,
Volkanizmadr.
Deniz dibindeki depremlere ve volkanik faaliyetlere bal olarak oluan dalgalara tsunami dalgalar denir.

3. Akntlar

Deniz yzeylerindeki sularn, bulunduklar yerlerden baka alanlara doru tanmasna aknt denir.

Akntlarn olumasna neden olan faktrler unlardr:

a. Younluk fark

Scaklk fark: Younluu fazla olan souk sular, alttan scak su alanlarna doru, younluu az olan scak sular, stten souk su alanlarna doru akarlar.
Tuzluluk fark: Youn olan tuzlu sular, alttan tatl su blgelerine doru, younluu az olan tatl sular ise stten tuzlu su blgelerine doru akarlar.
b. Seviye fark: Beslenme kaynaklar fazla olan denizlerin seviyeleri, beslenme kaynaklar az olan denizlere gre fazladr. rnein, stanbul ve anakkale boazndaki akntlar gibi.

c. Srekli rzgrlar: Okyanus ve denizlerdeki akntlarn en nemli nedeni, srekli rzgrlardr. Rzgrlarn sresi ve iddeti, akntlarn etkili olma sresi ve alann etkiler.

d. Gel - git olay: Deniz ve okyanuslardaki akntlarn oluum sebeplerinden birisi de, gel - git olaydr. Gel - gitin etkili olduu kylarda iddetli akntlar, buna bal olarak anm ve birikim ekilleri oluur.

4. TRKYEDE DALGA VE AKINTILARIN OLUTURDUU KIYI EKLLER:



Falezler (Yalyarlar)-Yksek kylarda dalgalarn etkisiyle kylarn alt ksmlar andrlr ve baz oyuklar oluur. Bu oyuklar byd zaman tavanlar ker ve denize dik kylar meydana gelir. Bu dik kylara falez ya da yalyar ad verilir


lkemizde, falezler en ok Karadeniz kylarnda olumutur. nk, en dik kaylarmz Karadeniz kylardr. Hopa - Sarp kylar ile Cide - nebolu kylar arasnda ve ile evresinde falezli kylarn en tipik rnekleri grlr. Akdenizde Teke ve Taeli kylarnda da falezler olumutur.



Ky Kumsallar (Plajlar)-Dalga ve akntlarn etkileriyle kydan koparlan malzemeler, bir mddet sonra srtnme sonucu iyice ufalanr, incelir. Dalgalar bu klen malzemeleri alak kylarda biriktirirler. Sonuta ky kumsallar yani plajlar olumu olur.

Ky Oklar ve Kordonlar: Dalgalar ve ky akntlar, tadklar materyalleri zellikle koylarn kenarnda biriktirirler. Sonuta kylarda kntlar oluur.

Bunlara ky oku denir. Ky oklar zamanla daha da geniler ve uzar. Bunlara da ky kordonu ad verilir.

Ky oklar ve kordonlar, en belirgin olarak ukurova, Gksu, aramba ve Bafra deltalarnda olumutur.



ky oku arkada kalan gl lagn

Lgnler-Koylarn nnde oluan ky kordonlar zamanla koyun nn tamamen kapatr ve denizle olan balantsn keserek deniz kenarnda bir gl oluumuna sebebiyet verir. Byle oluan gllere lgn ya da deniz kula denir.




Trkiyedeki btn delta ovalarnda kk lagnler olumutur. Ayrca, Byk ve Kk ekmece Glleri ile Durusu Gl birer lagndr.

Tombololar-
Ky yaknndaki bir adann bir kordonla kyya balanmas sonucu oluan yarm adalara tombolo denir. Trkiyede Gney Marmara kylarndaki Kapda Yarmadas tomboloya rnek olarak verilebilir.




5. Balca Ky Tipleri

a. Fiyort Kylar-Buzul vadilerinin sular altnda kalmas sonucu oluan kylardr. Bu ky tipine ait en gzel rnek, skandinav Yarmadasnn Atlas Okyanusu kylardr. Dnyann en byk fiyordu Norveteki Sone fiyordudur.





b. Skyer Kylar: Buzullarn andrd tepeciklerle veya buzullarn biriktirdii moren ynlaryla ekillenmi kylar sular altnda kalnca yzlerce adack ortaya kar. Bu tr kylara skyer kylar denir. Baltk Denizinin kuzeydousunda bu tr kylar grlr.

c. Ria tipi kylar: Pltolar yaran derin vadilerin sular altnda kalmasyla oluan kylardr. Dnyada en gzel rnekleri, Gneybat rlanda ve Kuzeybat spanyada grlr. lkemizdede Gneybat Ege kylar, stanbul ve anakkale boazlar ile Hali, ria tipi kylara rnek olarak verilebilir.



d. Liman tipi kylar:
Alak kylardaki geni vadilerin sular altnda kalmas ve bunlarn nnn ky setleriyle kapatlmas sonucunda olumutur.

Dnyadaki en iyi rnekleri, Ukraynann Karadeniz kylarnda grlr. lkemizde de rnek olarak Byk ve Kk ekmece kylar gsterilebilir.




e. Dalmaya tipi kylar: Deniz sularnn, kyya paralel uzanan dalar arasndaki ukurluklara dolmasyla oluan kylardr. Dnyadaki en iyi rnei Adriya Denizi kylarnda grlr. lkemizde de Ka (Antalya) evresinde bu tr kylara rastlanr.



f. Hali (Estuar) tipi kylar: Gel - git olay sonucunda akarsu azlarnn andrlmasyla oluan ve huniye benzeyen kylardr. Dnyann en byk halici Hamburg halicidir. Bunun yannda Londra, Elbe, Wesser, Thames, Evo, Bordeaux ve Weischel halileri de Dnyann nemli halilerindendir. Bu halilerin hepsi, ayn zamanda gelimi birer limandr.



g. Boyuna kylar-Dalarn denize paralel uzand yerlerde boyuna kylar grlr. Bu kylarda girinti ve knt son derece azdr. Karadeniz ve Akdeniz kylar bu tiptendir.



h. Enine kylar-Dalarn denize dik uzand yerlerde enine kylar grlr. Bu kylarda girinti - knt son derece fazladr. Ege kylar bu tiptendir.


Yorumlar

Adınız :

E-Mail Adresiniz :

Yorumunuz :

Yorum yapılmamış.